Josef Nadj - Centre Choregraphique National D'Orleans

Het lichaam lijkt bij hem een onwerkelijke constructie, waarvan de onderling verwisselbare elementen bewegen met de nauwkeurigheid van een uurwerk. Zijn rijk is dat van de middeleeuwse nar, de magiër, de hofwijsgeer die verhalen vertelt als een mysteriespel, hoewel er zich tussen de os en de ezel een weerwolf bevindt. Parabels en fabels, verweven tot dorpskroniek. Muziek van een fanfare op de kiosk, het bonte gekakel van kermismarkten, het kabaal van het circus, marionetten, het spookachtige schijnsel van de toverlantaarn. De theaterscène lijkt op een ruimtelijke transpositie van een geestesstoornis, een kafkaiaans delirium. In deze architectuur van kartonnen deuren en luikjes, in deze antichambre van het niets, zijn de vrouwen nauwelijks aanwezig tenzij als droomfiguren en lijken de mannen kopieën van elkaar: dezelfde kaalgeschoren, bijna verminkte koppen. Galeiboeven. Slachtoffer en beul, tiran en onderworpene, roofdier en prooi, beest en jager, allemaal eender. De maker van deze duivelse bewegingstaal, van deze wrede gebarendans, doordrongen van Slavische tragiek, is afkomstig uit een land met de naam van een catastrofe waar tot voor kort het wapengekletter weerklonk. Daar werd Josef Nadj geboren, in een dorp gelegen in Vojvodina, een Hongaarse enclave in Servië. deSingel heeft doorheen de jaren een vruchtbare samenwerking opgebouwd met hem vanuit een onvoorwaardelijk geloof in zijn oorspronkelijk talent. Dit seizoen is hij hier te gast met drie producties, waardoor een verhaal tussen een artiest en een huis een bijkomend accent krijgt. De eerste productie, 'Le cri du caméléon', maakt op het ogenblik van dit schrijven furore in Frankrijk en is de vrucht van een ontmoeting van tien laatstejaarsstudenten van het Centre National des Arts du Cirque, de befaamde Franse circusschool in Châlons-sur-Marne, met de hedendaagse dans. Nadj maakte, vertrekkend van de fantastische en absurde wereld van Alfred Jarry, met deze leerling-tovenaars, clowns, acrobaten en jongleurs hun eindexamenwerk. Tegenover de geniale verbeelding en de zin voor theatraliteit van Nadj, zetten de jongeren hun eigen wapens in: de uiterste precisie van het circus en hun zin voor risico. Bovendien bewegen hun elastische, atletische lichamen soepel als reptielen. We zijn niet zeker of deze kameleon schreeuwt, zoals de titel beweert. Zeker is dat hij beweegt. Het verhaal van 'Woyzeck', door Georg Büchner gesitueerd onder de lage hemel van Duitsland tijdens het Ancien Régime, stelt de vraag naar een nieuwe moraliteit, zonder te moraliseren. Het ontsnapt aan het soort heroïsche agitatie van een stichtend verhaal, want het is geschreven alvorens de armen, de bezitslozen, het voorwerp werden van het revolutionaire élan in Europa. Bij de dood van de auteur in 1837 bevatte het manuscript meer schrappingen dan oorspronkelijke tekst, en geen titel. Bij Nadj bestaat dit onafgewerkte stuk niet zozeer uit fragmenten, maar eerder uit flarden zonder onderliggende structuur. Voor Nadj lag het mysterie van Woyzeck onvermijdelijk op zijn weg, hij wist dat hij het ooit zou behandelen. Het uitbreken van de oorlog in ex-Joegoslavië was slechts een aanleiding. 'Woyzeck', waarvan hij een eerste versie maakte in 1993, is een intimistische pantomime, een woordenloos concentraat van emoties, van opgekropte onmacht, van apocalyptische taferelen à la Hieronymus Bosch. 'Les commentaires d'Habacuc', de nieuwe productie die in première gaat op het Festival van Avignon 1996, laat zich inspireren door het poëtisch universum van de Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges. Een verteller situeert zijn personages steeds in een bepaalde ruimte. Die was voor Borges het labyrint, de plek - metaforisch, moreel of intellectueel - waarin tal van zijn verhalen tot leven kwamen. In de mythologie is het labyrint een afgesloten ruimte met vele dwaalsporen en gangen waarin het monster huist. Voor Nadj betekent het labyrint een plaats waar men zich bewust verliest: de mens creëert deze chaos om er orde in te kunnen brengen, zelfs al weet hij dat het beeld van de orde van voorbijgaande aard is. De chaos wordt aldus een hulpmiddel tot creativiteit. "Mijn taak vandaag is, met de hulp van de thema's van Borges (de natuur van de tijd, het oneindige, de reflectie over de oorsprong van de menselijke identiteit), een poëtisch labyrint te construeren: voorwerp van een 'ars combinaria', waaruit een voorstelling geboren wordt."