William Forsythe - Ballett Frankfurt

Wie mogen absoluut niet op het appèl ontbreken bij William Forsythes dansvoorstellingen? Liefhebbers van ballet. Liefhebbers van danstheater. Liefhebbers van architectuur. Liefhebbers van video. Liefhebbers van musical. Liefhebbers van elektronische muziek. Liefhebbers van comics, strips en gags. Liefhebbers tout court. En allen die durven controle prijs te geven. Want daarover gaat in essentie de dans van William Forsythe. Deze Amerikaanse choreograaf, nu ruim vijftien jaar artistiek directeur van het Ballett Frankfurt, maakt nooit voorstellingen die eenduidig zijn. Afhankelijk van de hoek vanwaaruit de toeschouwer kijkt, oogt zijn ballet steeds anders. Dans is wat je ziet, maar vooral ook wat buiten je gezichtsveld valt en wat je zelf dient in te vullen. Volgens de traditionele opvatting ontstaan bewegingen vanuit het centrum van het lichaam. Bij Forsythe wordt de dans van zijn centrum ontdaan en krijgt een veelheid aan tijdelijke ankerpunten. Zelf zegt hij op zoek te zijn naar het verdwijnpunt van de choreografie. "Je tracht je lichaam te bevrijden van beweging, in tegenstelling tot de idee dat je beweging produceert. Niet al bewegend de ruimte veroveren - maar je lichaam achterlaten in de ruimte. Ontbinding, jezelf laten verdampen. Beweging maakt deel uit van het feit dat je eigenlijk aan het verdampen bent." Forsythe gaat uit van een klassieke balletpositie en analyseert vervolgens elk van de verhoudingen die deze positie heeft tot elke mogelijke hoek. Hij doet een dansfiguur exploderen en die delen stelt hij weer samen in verschillende volgordes. Demonteren en re-assembleren. Vaak dient taal als houvast: bij uitstek een geordend, gestructureerd systeem. "Dansen is een vorm van denken." De dansers analyseren een letter en vandaaruit herschrijven zij met hun lichaam deze kenmerken in drie dimensies. Woordvelden zonder specifieke betekenissen. Niet-begripsmatige communicatie. Attributen en verhaalflarden. Associaties van gedachten, gewaarwordingen. Beeldovergangen op videoschermen. Verwijzingen naar de televisiewerkelijkheid. Amerikaanse talkshows, soapprogramma's, predikantenhysterie. Beelden die de wereld binnenhalen in de voorstelling. De Nederlandse componist Thom Willems werkt sinds 1983 als huiscomponist van het Ballett Frankfurt. Wat voor hem primeert in de muziek is de vormgeving, de structuur. Harmonie, melodie, ritmiek zijn daaraan ondergeschikt. De geluiden waaruit zijn composities zijn opgebouwd, laten zich nauwelijks tot hun oorsprong herleiden. Willems laat zich inspireren door architectuurconcepten die teruggaan op de basiselementen, zoals de ontwerpen van Daniel Libeskind en Rem Koolhaas die grote eenheden laten zien met uniforme, gesloten façades waarachter een microkosmos van leven schuilgaat. 'Eidos:Telos', gemaakt in januari 1995, is een avondvullend stuk dat bestaat uit drie delen. De titel - de Griekse woorden 'eidos' (vorm, afbeelding, begrip) en 'telos' (einde, bestemming, doel, dood) - verwijst naar de formele inhoud van een cultuur, inclusief zijn ideeëngoed, en de criteria voor het interpreteren van ervaring. Zoals altijd bij Forsythe komt zo'n complex, driedelig werk in etappes, als het ware organisch, tot stand. Het eerste deel gaat in essentie terug op een werk dat Forsythe zes maanden eerder creëerde en dat de titel droeg 'Self meant to govern'. Deze choreografie vertrok van de muziek van Stravinsky's 'Apollon Musagète', het lievelingswerk van Tracy-Kai Maier, één van de meest markante danseressen van het Ballett Frankfurt en Forsythes levensgezellin, die eind 1993 overleed. Deze choreografie, contemplatief en vrouwelijk van sfeer, werd begeleid door een violist. Over de scène waren twee snaren gespannen. Uurwerken tikten. In de vloer gaapten verschillende openingen, waarin de dansers dreigden te verdwijnen. In de herwerkte versie van deze choreografie treden nu ook mannelijke dansers aan en wordt de violist bijgestaan door drie blazers. De structuur van de dans is eenvoudiger, en voorzien van meer anekdotiek. Het werk is minder strak, minder somber, minder introvert. Bij het tweede deel van 'Eidos:Telos' verschijnen sterren aan het zaalfirmament. Op de scène videomonitoren. Er wordt geschreeuwd, tekst gezegd. In het derde deel is de draad opnieuw dwars over de scène gespannen. Het slottafereel bestaat uit een soort apocalyptisch, profetisch tableau waarin allen - niet zonder ironie - doodvallen na aanraking van de (levens)draad. Zij eindigen, geëlektrocuteerd door het leven.