Koninklijk Filharmonisch Orkest Van Vlaanderen

Deze concertreeks bundelt werken uit het grote verzamelbekken Midden-Europa. Het gaat om composities en componisten die door hun geografische ligging al dan niet van dichtbij met de politieke realiteit van de twintigste eeuw, haar conflicten en oorlogen (vooral de Tweede Wereldoorlog) te maken hebben gehad. Net als bij de Amerikaanse en Russische reeks, zochten we daarbij naar waardevol materiaal dat op onze concertpodia nooit of weinig uitgevoerd wordt. De keuze kwam in overleg met de muzikanten tot stand en is verre van exhaustief. Het eerste concert met als centraal deel het Concerto funèbre van de expressionistische humanist Karl Amadeus Hartmann (1905-1963) vroeg om een solist die tegelijk ook het orkest zou kunnen leiden. Violist Thomas Zehetmair leek ons geknipt voor die taak. Het vierdelige Concerto (1939) is een diepzinnige, door de aangrijpende monologen van de solist geleide reflectie over dood en vernietiging. Het stuk wordt omkaderd door twee grote solosonates voor viool, deze van Hartmann en de aartsmoeilijke sonate van Bernd Aloïs Zimmermann (1918-1970). Stravinsky's luchtiger en emotioneel minder geladen Concerto in D uit 1947 rondt het geheel af. De biografie en muziek van de Hongaarse componist György Kurtàg (°1926) is nauw verbonden met de lotgevallen van zijn land en van Europa. Kurtàg is de meester - na Webern - van de kleine vorm; weinig tonen, die hij een eigenheid weet te verlenen, zodat ze nieuw en ongebruikt klinken. Heel gewone intervallen kan hij opvullen met betekenis en spanning. Muziek is voor Kurtàg daarbij in de eerste plaats taal, muziektaal die een verhaal, een anekdote, een - zoals hij zelf graag zegt - 'commedia' moet vertellen. Het Hongaarse Keller Kwartet (alom geloofd voor zijn exemplarische opnames van de kwartetten van Bartók en Tchaikovsky) vertolkt drie werken van Kurtàg die nooit eerder samen in België te horen waren: Aus der Ferne III, een hommage aan uitgever-vriend Alfred Schlee; het Quartetto per archi, dat de toen drieëndertigjarige componist na jaren van zoeken trots het opusnummer één gaf, symbool van zijn geboorte als componist; en de Twaalf Mikroludien opus 13, geslepen diamantjes die volgens dezelfde principes als de bundel Jatekok (voor piano) zijn opgebouwd. Ter afsluiting volgt Intieme Brieven (1928), het tweede strijkkwartet van de Tsjech Leos Janácek (1854-1928). Het muziekwerk is een lofzang op zijn geliefde Kamila Stösslovà en geldt terecht als een van de mooiste liefdesverklaringen in de muziek ooit geschreven. Hartstuk van het concert met het Koninklijk Filharmonisch Orkest van Vlaanderen is het tweede vioolconcerto van de Pool Karol Szymanowski (1882-1937). Dit concerto uit 1933 - doorgaans wordt het makkelijker in het oor liggende eerste concerto gespeeld - is nauw met de Poolse folklore verbonden, inzonderheid met de volksmuziek uit de buurt van Zakopane in de Hoge Tatra. Solist is de Franse violiste Chantal Juillet. De prachtige Passacaglia van de vorig jaar overleden Berthold Goldschmidt (1903-1996) leidt het concert in, dat wordt afgesloten door het epische Die Seejungfrau. Alexander von Zemlinsky (1871-1942) schreef dit symfonisch gedicht naar het gekende sprookje van Hans Christian Andersen. De pers vond na de première op 25 januari 1905 dat Zemlinsky uit te veel vaatjes tapte en verweet hem een overdreven eclectische stijl. Zemlinsky trok de partituur in, het werk werd vergeten om pas in 1984 opnieuw uitgevoerd te worden. Concert nummer vier is een heuse piano-avond met de pianist Mikhaïl Rudy. Zijn repertoire omvat werk van Brahms, Liszt, Ravel, Schubert, Tchaikovsky en Rachmaninov. Van deze laatste heeft hij de integrale pianoconcerto's opgenomen met Mariss Jansons en het Sint-Petersburg Philharmonisch Orkest. Voor zijn recital in deSingel vertolkt hij drie hoogtepunten uit het pianistieke oeuvre van Janácek: het klavierwerk 1.X.1905, de sonate In de mist en boek 1 van Op een dichtgegroeid pad. Verder staan Shéhérazade uit Masques, opus 34 van Szymanowski en de magistrale Prelude en fuga nr 24 uit de Preludes en fuga's opus 87 van Dmitri Sjostakovitsj op het programma. Het werk 1.X.1905 of Z Ulice (Van de straat) werd geïnspireerd door de gewelddadige dood van Frantisek Pavlik tijdens een betoging voor de oprichting van een Tsjechische universiteit in Brno waar de Duitsers toen in de meerderheid waren. In de mist (1912) verwoordt de onzekerheid van de componist in de zoektocht naar zichzelf als kunstenaar. Op een dichtgegroeid pad (1901-1908) bevat de zeer persoonlijke mijmeringen van de componist: de stemming gaat van wanhoop tot berusting en stil geluk. Het laatste concert staat in het teken van wat men Entartete Musik is gaan noemen. Dit is repertoire van voornamelijk joodse componisten die door nazi's vermoord of vervolgd werden en wiens werk in het derde rijk verboden was of vernietigd werd. Samen met de Beethoven Academie en tweede chefdirigent Christopher Hogwood wil deSingel dit belangrijke patrimonium uit de vergetelheid halen. Namen en jaartallen van de uitgevoerde componisten spreken boekdelen: Hans Krasa (1899-1944), Erwin Schulhoff (1894-1942), Pavel Haas (1899-1944). Alle drie kwamen om in Duitse concentratiekampen. De beide andere componisten overleefden de holocaust omdat ze tijdig naar Amerika emigreerden: de Tsjech Bohuslav Martinu in 1941 en de Duitse communist Hans Eisler in 1938. Dit concert vormt een eerste aanzet, Entartete Musik staat ook in de volgende seizoenen op het programma.