Pieter Wispelwey

Toen de tweeëndertigjarige Johann Sebastian Bach (1685-1750) in 1717 als "Capellmeister und Director der Cammermusiken" in dienst trad bij prins Leopold van Anhalt-Köthen, brak er een volkomen nieuwe periode in zijn leven aan. Zakelijk gezien ging het hem voor de wind: naast een verdubbeling van zijn loon, kreeg hij nu een eigen woning en de rang van "Hausoffizier". Geheel volgens de bepalingen van zijn nieuwe baan stonden tijdens de jaren dat hij in Köthen verbleef werken voor orkest, kleine bezetting of soloinstrument centraal. Kerkmuziek werd aan het calvinistisch gereformeerde hof van Köthen niet gevraagd. Aan dit gegeven en aan de aanwezigheid van uitstekende muzikanten in de hofkapel - niet op z'n minst de vorst zelf, die een uitstekend klavecimbelspeler en een al even voortreffelijk gambist was - is de enorme proliferatie van puur instrumentaal werk van Bach te danken. Naast onder meer de Brandenburgse Concerto's, de vier Orkest-ouvertures, de vioolconcerten en de met piano begeleide viool-, fluit- en gambasonates ontstonden composities voor één solo-instrument. Deze laatste groep bevat meesterwerken als het Wohltemperierte Clavier, de "Engelse" en "Franse" suites, de drie partita's en drie sonates voor viool "sensa basso" en de zes suites voor violoncello. Bach schreef ze gedeeltelijk als "vingeroefeningen" voor zijn leerlingen en voor zichzelf - hij was een uitstekend violist en klavecinist - én gedeeltelijk voor toen bekende virtuozen als Johann Georg Pisendel. Bachs werken voor solo-instrument zijn niet alleen hoogtepunten van het genre, ze zijn ook toetsstenen voor het artistieke kunnen van een muzikant. En niet in de laatste plaats zijn ze meditaties in pure muziek, virtuoos en verinnerlijkt tegelijk. Door de keuze voor een combinatie van Bach met hedendaags werk komen gelijkenissen en verschillen sterker tot uiting en wordt het inzicht in de ontwikkeling van het idioom groter. Cellist Pieter Wispelwey - een dubbeltalent, zowel op oude als op nieuwe instrumenten - combineert twee suites voor cello solo van Bach met de tweedelige Sonata voor violoncello van componist György Ligeti (°1923). Het werk van de Hongaar behoort tot zijn vroege composities en is duidelijk beïnvloed door Bartók en Kodàly. Op het eerste gezicht lijken tussen J.S. Bach en Conlon Nancarrow (°1912) hele werelden te liggen. Een hofmuzikant en cantor uit de achttiende eeuw en een in Mexico levende oud-communist die nog aan de Spaanse Burgeroorlog heeft deelgenomen, wat hebben die met elkaar te maken? Het is niet op zijn minst de verdienste van de Belgische pianist Jan Michiels dat beide universa gelukkig samengevoegd worden. De werken van beide componisten bezitten immers eenzelfde onovertroffen complexiteit en mathematische schoonheid, gepaard aan een diep en toch 'eenvoudig' religieus gevoel. Dmitri Sitkovetsky contrasteert een partita en een sonata voor viool solo van Bach met een solowerk van zijn landgenoot Rodion Shchedrin (°1932). Deze Russische componist schreef de zogenaamde Echosonate in 1984 als hulde aan de cantor van Leipzig. Ze ontstond uit de overweging dat "elke muziek voor viool solo in de twintigste eeuw slechts denkbaar is als echo op solosonates van Bach".