Frank Castorf - Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz

De Duitse auteur Carl Zuckmayer schreef 'Des Teufels General' tussen 1943 en 1945 tijdens zijn ballingschap in Amerika. In tegenstelling tot Bertolt Brecht die vanuit zijn ballingschap waarschuwde voor het boosaardige gezicht van een grootsprakerige Hitler, toonde Zuckmayer niet het andere gezicht, maar het gezicht van hen die iedereen kende: de Hitleraanhangers in al hun glorie, de wereld van het casino en de uniformen, maar ook van hen die binnen die machtige kaste weerstand boden en de oorlogsmachine door sabotage wilden verstoren. Over 'Des Teufels General' schreef hij: "Ik leefde met Duitsland. En toen de oorlog voorbij was, was ook het stuk beëindigd." Zuckmayers tijdsdiagnose sloot aan bij de verzuchtingen van een oorlogsgeneratie: Hitler als belichaming van het duivelse en het nationaal-socialisme als het 'oerkwaad'. Het werd bovendien het fetisj-stuk van dat deel van het naoorlogse Duitsland dat om schuldvergeving bedelde. Zuckmayer ontving honderden brieven, die steeds begonnen met: "Ik ben uw luitenant Hartmann..." In het stuk is Hartmann de jonge officier, die als begeesterde aanhanger van de Hitlerjugend en vol idealen, de oorlog instapte. Toen hij geconfronteerd werd met de ware aard van het fascisme, streefde hij naar een ommekeer, een revolutie. Binnen het verhaal over de Wehrmacht tijdens het nazisme stelde Zuckmayer nog andere ethische vragen. Ten eerste, kan je zoals generaal Harras, omdat je van vliegen houdt, een pact met de duivel sluiten en bewust medeplichtig zijn aan een misdadig regime? Ten tweede, kan je zoals zijn collega Oderbruch, omdat je een misdadig regime via sabotage wil ondermijnen, je vrienden de dood injagen? Zuckmayer had zijn bestemming gevonden en reisde ten behoeve van de boetedoening van het Duitse volk rusteloos rond, van debat tot debat. De identificatie met het stuk bereikte later zijn hoogtepunt toen de razend populaire Duitse filmacteur Curd Jürgens in 1955 zijn fysionomie verbond aan de rol van het hoofdpersonage, generaal Harras, die verkeerdelijk van sabotage beschuldigd werd. Deze figuur belichaamde de beste waarden van het Duitse leger: strijdlustige houwdegen, succesvolle jachtvlieger, vrouwenheld en drinkebroer, die zich over de leiding van het Derde Rijk in ironische termen uitliet en geloofde op grond van zijn vakkennis zich de vrijheden (en kritische commentaren) van een hofnar te kunnen veroorloven. "Een luchtoorlog zonder mij, neen, dat zou ik mij niet kunnen voorstellen. De vijf jaar tijdens dewelke wij de luchtmacht operationeel gemaakt hebben, waren geen verloren tijd. Spanje (de Spaanse Burgeroorlog, sic), dat was natuurlijk een kleine vingeroefening. Toen het pas echt moeilijk werd, de eerste twee jaren van de oorlog, hadden wij iets te bieden: de beste, meest nauwgezette, meest werkzame machinerie, die ooit in de oorlogsgeschiedenis vervaardigd werd." Het geestelijk voortleven van het Duitse fascisme wordt in 'Des Teufels General' plastisch grijpbaar: de populist Zuckmayer schrijft uiteindelijk zoals het volk denkt en spreekt. 'Des Teufels General' is een stuk, dat onvrijwillig iets over het zwarte gat van de vijftiger jaren prijsgeeft, over de ideologische bewerking van het naoorlogse Duitsland, vandaag in Duitsland een groter discussietaboe dan het nationaal-socialisme: niemand vraagt diegenen die deelnamen aan of betrokken waren bij het nazisme, over het erna, over de kater na de grote euforie. Het pilotensprookje over generaal Harras, over de saboteur Oderbruch, zijn tegenspeler Dr. Schmidt-Lausitz en het merkwaardige vrouwenpanopticum worden anno 1997 nog een keer overgedaan, maar dan wel door beeldenstormer Frank Castorf, regisseur en intendant van de (Oost-)Berlijnse Volksbühne. Het verging Zuckmayers 'leerstuk' in Oost-Duitsland jarenlang zoals Sartres stuk 'De Vliegen': het bleef een tekst voor het Westen. Ook hier stond een muur. Castorf sloopte deze en andere taboes door uitgerekend van het melodrama van Zuckmayer een figurenrevue te maken met kabaretesk, bijna grotesk karakter, levendig en toegankelijk, een geestrijk stuk met toch een sterk lichamelijke aanwezigheid van de elf briljante acteurs. De nu vijfenveertigjarige Castorf was voor het eerst in deSingel te gast in de lente van 1991, toen hij vanuit Oost-Duitsland net een overstapje naar het Westen gemaakt had, en hier Lessings 'Miss Sara Sampson' bracht met het Munchense 'Bayerisches Staatsschauspiel'. In 'Des Teufels General' jongleert hij met de rollen en schept verwarring door de identiteit van de acteurs/personages op te heffen. Corinna Harfouch, ondertussen door de Duitse theaterpers uitgeroepen tot beste actrice van het jaar, speelt in het eerste bedrijf de generaalsrol om vervolgens vanaf het tweede bedrijf met brio de diva Olivia te vertolken, terwijl de generaal gespeeld wordt door de acteur Bernhard Schütz. En zo vergaat het ook de andere spelers. Het is alsof Castorf de wereld ziet als een kolossale vermenging van belangen, als één grote brei waarin schoon voor lelijk en dik voor dun wordt gehouden en waarin vrouwen uit mannen tevoorschijn komen. Castorf waagde het als geen ander provocerend met Zuckmayers tekst om te springen. Die schreef dialogen die in elkaar grijpen, Castorf daarentegen greep zodanig in dat slechts zinnen, tiraden, uitbraaksels overblijven. "Ik kom uit het voetbal en het rock'n roll, uit de luidkeelse ontevredenheid."