Gerardjan Rijnders - Toneelgroep Amsterdam

Dit seizoen is Gerardjan Rijnders als tekstschrijver én regisseur prominent aanwezig in het deSingelprogramma. Een verdiend eerbetoon aan één van de grootste theatermakers uit het Nederlandstalig gebied, die na vijftien jaar artistieke leiding van Toneelgroep Amsterdam begin 2001 de fakkel doorgeeft aan onze landgenoot Ivo van Hove. Zijn hele loopbaan weigerde Gerardjan Rijnders één speelstijl of thematiek of zelfs huisstijl te ontwikkelen. Hij gooide de deuren wijd open en bevrijdde het Nederlandse lijsttoneel van het enge keurslijf waarin het jarenlang geprangd zat. Het opgebouwde repertoire van Toneelgroep Amsterdam, met oude en hedendaagse klassiekers én Rijnders' eigen teksten en vertalingen, blinkt uit in verscheidenheid, met slechts één constante: elke tekst genereert zijn vorm. Denken we maar aan de sterk gecodeerde, verstilde schoonheid van de bijbelse 'Klaagliederen' naast de nu eens hilarische, dan weer wrange aanpak van Corneilles tragikomedies of het chaotisch geordende van Rijnders' eigen montagestukken. In Rijnders' theaterschriftuur staan machtsvertoon, geweld en het onvermogen tot communicatie centraal. Veelal speelt 'het verhaal' zich af binnen een ontwricht gezin of een uitzichtloze relatie. De handeling is minimaal, wat telt is de gedachtegang van de personages. Maar taal blijkt vaak ontoereikend om deze gedachten te formuleren. Dit uit zich in een aarzelend, onsamenhangend taalgebruik of juist in het tegenovergestelde: een bezeten woordenstroom vol herhalingen, vergelijkingen, neologismen. Het onvermogen van taal wordt ten top gedreven in een vlucht uit de realiteit. Pas dan dreigen de hersenspinsels niet misbegrepen te worden. Vaak is de lijn met de werkelijkheid heel dun. Zo zit de fictie in 'Stalker' heel dicht op de huid van de acteurs. Het stuk vertelt over een artistieke drie-eenheid, gespeeld door Lineke Rijxman, Marjon Brandsma en Pierre Bokma, die in werkelijkheid ook terugkijken op een intense artistieke samenwerking. Tussen de succesvolle kunstenares, haar financier en haar stervertolker is de wederzijdse afhankelijkheid zo groot dat het creatieve proces steeds moeizamer verloopt. Wanneer een stalker de vertolker tot het object van zijn obsessionele liefde maakt, geraakt alles pas voor goed ontregeld. De stalker zit zijn liefdesobject dag en nacht op de hielen en sluipt zo ook het leven van de twee anderen binnen. 'Stalker' kondigt zich aan als een theatrale verbeelding van de destructieve krachten binnen een creatief proces. In 'Bernhard' herken je echo's van 'Am Siel' van de Oostenrijkse schrijver Thomas Bernhard (1931-1989). De verwantschap tussen de auteur Gerardjan Rijnders en de Oostenrijkse schrijver is frappant. In beide stukken gaat het om de driehoek moeder, dochter en een jonge schrijver. Zoals bij Thomas Bernhard terroriseren de drie personages in Rijnders' voorstelling elkaar met hun voortdurend gekanker. In 'Bernhard' neemt een beroemde actrice afscheid van het theater. Hier opnieuw vermenging van fictie en realiteit: actrice Sigrid Koetse speelt inderdaad haar laatste rol bij Toneelgroep Amsterdam. De jonge toneelschrijver van het afscheidsstuk is niet vertrouwd met de toneelwereld van de actrice. Niettemin schrijft hij voor haar en het grote toneel waar zij jarenlang triomfen heeft gevierd. Zijn stuk geeft hij de ondertitel 'een constitutioneel koningsdrama', met als dramatische ingrediënten een pistool, de prins-gemaal van de moederfiguur en haar minister-president. Rijnders' knipoog naar Bernhard én Shakespeare?