Gerardjan Rijnders - Toneelgroep Amsterdam

Toneelgroep Amsterdam was en is nog steeds het grootste toneelgezelschap in Nederland. In zijn tienjarig bestaan werden zo'n honderdvijftig producties aangemaakt. Niet alleen speelt het ensemble in grote zalen en voor een breed publiek heldere en toegankelijke interpretaties van klassieke teksten, het besteedt eveneens de nodige aandacht aan het eigentijdse en Nederlandstalige repertoire. Maar ook de experimenten met nieuwe en soms riskante vormen van theater, met jongerenvoorstellingen en met het maken van film, televisie en radio zijn trekken op een duidelijk eigen gezicht: avontuurlijk, onvoorspelbaar, grimmig soms maar altijd op zoek naar de kern van wat toneel maken is. Drijfveer achter dit dynamische gebeuren is niet in de laatste plaats artistiek leider Gerardjan Rijnders wiens oeuvre als regisseur samenvalt met het motto van zijn gezelschap: "Theater in de ruimste zin van het woord". Van lijsttoneel tot marge-theater, van Shakespeare tot eigen teksten, van retorische stijlmiddelen tot radicale montagetechnieken waarin elke acteercode zoek is. In het moeras dat 'stijl' heet, weet Gerardjan Rijnders echter als geen ander waarom hij in welk stuk wil wonen, welk materiaal hij waartoe wil hanteren, en welke middelen bij die tijdelijke bewoning wel en niet geoorloofd zijn. Wat het klassieke repertoire betreft, fungeert als voornaamste uitgangspunt de tekst, de structuur, de compositie met haar wetmatigheden. "Toen ik bij Globe begon repertoire te regisseren legde ik veel meer het accent op de vraag: 'Wat hebben die stukken ons te zeggen, over nu', terwijl ik nu geneigd ben te denken 'ze hebben vast vanalles over nu te zeggen, maar ik laat dat zien door wat ze over toen te zeggen hebben, over de tijd van ontstaan'. Ik ben ontzettend op zoek naar de maatschappij waaruit zo'n tekst voortkomt. Dat vertaalt zich in de vorm die gehanteerd werd en dat vertaal ik weer naar toneel." De vorm die inhoud wordt, het leidde bij Rijnders tot een ondertussen uitgebreid 'onderzoek' van zeer speelbaar ('Richard III') tot onspeelbaar geachte teksten ('Andromache' van Racine), tot zelfs teksten die nooit voor het theater werden geschreven ('Klaagliederen' in de Statenbijbel-vertaling). Met Pierre Corneilles 'L'illusion comique' tast hij verder de mogelijkheden af van een oude tekst in combinatie met een speelstijl die aan de retorica wordt ontleend. Ondanks de furore die hij met zijn eerste tragedie 'Le Cid' maakte, werd het eveneens uit 1636 daterende 'L'illusion comique' op grond van vormeloosheid door de reeds classicistisch georiënteerde kritiek van zijn tijd volledig gekraakt. "Cet étrange monstre", zoals Corneille het zelf noemde, weigerde inderdaad het etiket van zowel tragedie als komedie, wees de beruchte eenheidsprincipes de deur en doorbrak door verregaande zelfreflectie alle gangbare theaterconventies. Aan de oppervlakte lijkt het een verhaal als alle andere: de rijke Pridamant, die jaren geleden zijn zoon Clindor het huis uitzette maar van die onbezonnen daad al snel spijt kreeg, doet na een lange speurtocht door Europa uiteindelijk beroep op een beroemde tovenaar om zijn zoon terug te vinden. Deze bezit de macht het leven van Clindor als in een droom op te roepen, een leven dat alle kenmerken vertoont van een zeventiende-eeuwse soap: de levenslustige verleider die zich bekeert tot ideale minnaar, de bedrogen verloofde die valt in een duel, de jaloerse rivale die de held toch het leven redt, de ontrouw die volgt in het kielzog van het huwelijk... Maar met de onverwachte ontknoping wordt alles wat voorafging op losse schroeven gezet en wordt duidelijk dat Corneille met 'L'illusion comique' wellicht de mooiste ode aan de acteur en het theater uit de hele toneelliteratuur schreef. 'Zinsbegoocheling' is een elegant en ironisch sprookje. In een groot gemonteerde productie worden alle elementen van theater en toneelspelen uitgebuit.