Heiner Müller - Berliner Ensemble

Op 30 januari 1933 komt Hitler aan de macht, nog geen maand later gaat de Reichstag in vlammen op en Bertolt Brecht, die jaren daarvoor zijn medeburgers al voor het nationaal-socialisme waarschuwde, vlucht de volgende dag naar het buitenland. Steeds vooruit gedreven door de overal toenemende invloed van het nazisme, belandt hij in 1941 tenslotte in de Verenigde Staten. Wanneer hij zes jaar later terugkeert - in Amerika komt het McCarthyisme tot volle bloei - kiest hij resoluut voor de DDR, zij het met een Oostenrijks paspoort, een Zwitserse bankrekening en een Westduitse uitgever. In Oost-Berlijn richt hij het Berliner Ensemble op, waarmee hij in 1954 het gerenommeerde Theater am Schiffbauerdamm betrekt, dat vanaf dan de naam van het gezelschap draagt. Nog geen twee jaar later sterft hij aan een hartaanval en neemt Helen Weigel, zijn vrouw en steractrice, de directie van het theater over. "Het eerste wat ik van Brecht hoorde, was een interview met de Noord-Duitse radio, kort na de oorlog. Hij zei dat de continuïteit de verstoring in zich draagt. De kelders zijn nog niet geruimd en er wordt al een nieuw huis op gebouwd. Maar er komt stank uit de kelders en het huis is onbewoonbaar." Ze hebben elkaar nooit echt gekend. Onder de indruk van de eerste opvoeringen van het Berliner Ensemble gaat de jonge Müller, in de hoop geëngageerd te worden, tweemaal langs bij Brecht. De eerste keer heeft de meester geen tijd, de tweede keer bladert hij enkele gedichten door en zegt "Zeer interessant, en waar leeft u van?" Zoveel jaren later geldt Heiner Müller als de erfgenaam van Bertolt Brecht: beiden hebben het over de conflicten tussen individu en samenleving, tussen vrijheid en collectieve verantwoordelijkheid, tussen fascistisch verleden, dagelijkse realiteit en communistische utopie. Het zijn conflicten die snijden in het eigen vlees, die een bloedspoor trekken doorheen hun oeuvre. Voor hen moet kunst die lijken steeds weer opgraven, aan de lucht blootstellen, de structuren laten zien als het vlees van de beenderen verdwenen is. "Het is de taak van de kunst 'gegen das Vergessen' te werken - het besef in leven te houden dat er niet alleen een heden bestaat maar dat de tijd zich via dat heden van verleden naar toekomst beweegt. Wie tevreden is met het heden en zich afsluit voor het verleden, verspeelt daarmee zijn toekomst." (Heiner Müller) In het eengemaakte Duitsland van 1992 zet Müller als intendant van het Berliner Ensemble de gedurfde lijn uit van een repertoire dat enkel bestaat uit Shakespeare, Brecht en Müller. Naast 'Fatzer' is 'De weerstaanbare opkomst van Arturo Ui' de enige tekst van Brecht die hij zelf ooit regisseerde. Het zou zijn theatertestament worden, waarin het bijna voltallige ensemble schittert en waarvoor Martin Wuttke in de rol van Arturo Ui door de Duitse critici wordt uitgeroepen tot acteur van het jaar. Op 30 december 1995, zes maanden na de première, overlijdt Heiner Müller aan de gevolgen van kanker. 1996 begint voor het theater met het verlies van een groot intellectueel geweten. In de Verenigde Staten raakt Bertolt Brecht gefascineerd door het genre van de gangsterfilm en de figuur van Al Capone, de perverse variant van de Amerikaanse selfmade man. Geïntrigeerd door de vele parallellen tussen het verloop van Capones carrière en de opkomst van de nazi's in Duitsland, herschrijft hij in 1941 die nog lopende geschiedenis in een cabaretachtige stijl, als een parodie op het gangsterdrama. Net als in Chaplins 'The great dictator' rolt in 'Arturo Ui' de tragedie die Hitler heet zich af als een farce. In de wereldstad Chicago probeert een onbetekenende bende met aan het hoofd een incompetente leider het monopolie van de bloemkolenmarkt in handen te krijgen. De groothandelaars zien in Ui een middel om hun terrein uit te breiden, maar de autoriteiten houden het been stijf. Tot de burgemeester van de stad, die ongewild verwikkeld raakte in een schandaal, bezwijkt onder de druk van chantage en de gansters vrij spel krijgen. Terreur, corruptie, onderlinge afrekeningen en valse beschuldigingen volgen elkaar in snel tempo op en leiden tot machtsuitbreiding naar de nabije stad Cicero. 'Arturo Ui' verhaalt Hitlers carrière van marginaal en beschimpt politicus tot de dag waarop hij in 1938 Oostenrijk bezet en de verkiezingen onder nazi-terreur hem achtennegentig procent van de stemmen opleveren.