Het Zuidelijk Toneel - Ivo van Hove

Eén gezelschap en drie regisseurs: uit opera, theater en film. Drie auteurs uit drie landen en drie teksten uit drie eeuwen. Uiteenlopende benaderingen en accenten maar als bij toeval toch eenzelfde onderhuids aanwezige thematiek: begeerte en seksualiteit, liefde en dood. Het Zuidelijk Toneel heeft als repertoiregezelschap een eigen label, maar behoudt het spannend evenwicht tussen ensemble en werkplaats, tussen het vertrouwde van een kleine artistieke kern (artistiek leider Ivo van Hove, scenograaf Jan Versweyveld en een zevental vaste acteurs) en de openheid van een groot huis met vele kamers die door verschillende - veeleer gelijkgerichte dan gelijkgezinde - artiesten telkens anders ingericht kunnen worden. Naast de herneming van Ivo van Hoves eigen regie van 'De Tramlijn die Verlangen heet' staan op het programma in deSingel 'Flirt' van Arthur Schnitzler, het eerste werk voor grote zaal van scenarist-cineast en theatermaker Peter van Kraaij, en William Shakespeares 'Maat voor Maat' in een enscenering van operaregisseur Pierre Audi. Na veertien jaar liberaal bestuur van het bandeloze Wenen besluit hertog Vincentio zijn macht tijdelijk over te dragen aan zijn puriteinse neef Angelo, een man van strenge en onkreukbare reputatie. Al snel valt het eerste slachtoffer van Angelo's nieuwe bewind: Claudio, een jongen die zijn verloofde zwanger maakte. Hem wacht de doodstraf volgens een al lang vergeten maar opnieuw in voege getreden wet. Angelo, die nooit de martelingen van de begeerte heeft gekend, bezwijkt wanneer Isabella, Claudio's zuster en novice, hem komt smeken om gratie voor haar broer. In ruil voor Claudio's leven vraagt Angelo Isabella's maagdelijkheid. Vermomd als monnik volgt de echte hertog ondertussen het hele gebeuren en stuurt incognito alle intriges bij om tenslotte zelf Isabella ten huwelijk te vragen. Het vrolijke slot waarin alle misverstanden worden opgehelderd en alle schuld kwijtgescholden, neemt niet weg dat 'Maat voor Maat' (1604) wel degelijk behoort tot Shakespeares zogenaamd 'duistere komedies' die de overgang vormen naar zijn grote tragedies. Niet de romantische liefde is hierin de drijvende kracht, maar seksuele begeerte zonder meer met in haar kielzog ontrouw, dubbelspel, corruptie en verraad. "De seksuele metafoor staat voor de waarheid, want dat is Shakespeares grootste preoccupatie. De waarheid is Isabella; Angelo en de hertog doen ieder op hun manier de waarheid geweld aan en wie van de twee dat het zwaarst moet worden aangerekend, laat Shakespeare in het midden", aldus Pierre Audi. Meer nog dan in 'Maat voor Maat' brengt 'De Tramlijn die Verlangen heet' (1947) de begeerte in haar donkerste vorm op de planken, een lichamelijke begeerte die geen plaats krijgt binnen het verlangen naar schoonheid en daarom een begeerte is die door niets anders meer wordt aangetrokken dan door haar eigen apocalyptische ondergang. Blanche DuBois, afkomstig uit een verarmde familie van landeigenaren uit het zuiden, zoekt asiel bij haar zusje Stella, die beneden haar stand trouwde met de Poolse immigrant Stanley. Een gelukkig maar onstuimig huwelijk. Stella heeft zich kunnen aanpassen aan haar nieuwe leven, Blanche niet. Tegenover de dood en de begeerte die haar leven ruïneerden, probeert ze het verlangen naar een beter leven te stellen. Stanley kan niet anders dan haar als een indringster zien en gebruikt zijn dierlijke seksualiteit ter vernietiging van dat verlangen. De Amerikaanse auteur Tennessee Williams schreef zijn eerste grote Broadway-succes tijdens de nasleep van de Tweede Wereldoorlog, in een van alle waarden en illusies beroofde wereld. Ivo van Hove regisseert: "Als theatermaker vind ik het moeilijk tegenwoordig nog iets over de wereld te zeggen. Eigenlijk onmogelijk in deze tijd. Zelfs de grote denkers kunnen dat niet meer. Op het toneel wil ik de irrationaliteit van het bestaan naar boven halen. Toneel moet erop gericht zijn om ons eigen emotioneel leven te zuiveren." In het Weense fin-de-siècle leefde Arthur Schnitzler in een wereld die de vermoede ondergang nog met de vrolijke moed der wanhoop begroette. Hoewel hij zich al snel volledig aan zijn schrijversloopbaan wijdde, bleef hij zijn oorspronkelijke beroep van arts trouw: in zijn toneelwerk observeert, analyseert, ontleedt hij messcherp elk geheim verlangen, maakt een scherpe diagnose van de menselijke ziel en haar lustgevoelens, maar doet dit met het verzachtende mededogen dat elke goedgeaarde arts kenmerkt. "Hij zal bij de wereldrechtbank niet opstaan als een van de grote aanklagers, verdedigers of wettenmakers, maar eerder als een van de beroemdste hemel zowel als hel verdedigende advocaten, die door het aantonen van procedurefouten de vernietiging van het vonnis weet te bereiken", schreef Robert Musil in memoriam. In 'Liebelei' (minnespel, onschuldige liefde, flirt) proberen vier jonge mensen hun houding ten opzichte van de liefde te bepalen. Christine is verliefd op Fritz met de overgave van een eerste liefde. Haar vriendin Mizi, levensgenietster en niet naïef, probeert haar tegen een teleurstelling te beschermen. Fritz' vriend Theo flirt ondermeer met Mizi, terwijl Fritz zelf er een passionele relatie op nahoudt met een getrouwde vrouw. Tussen hen ontstaat een spel van dubbelzinnigheden waarin liefde en dood angstwekkend dicht bij elkaar komen. Peter van Kraaij, filmregisseur en scenarist, maakt sinds enkele jaren ook toneel bij het Brusselse Kaaitheater. Zijn verrassende productie 'Exiles' was twee seizoenen geleden in deSingel te zien en deelt met 'Flirt' van Kraaijs artistieke drijfveer: "De eenzaamheid communiceren, het gemis, het menselijke tekort, opdat er een troostende gedachte zou overblijven: dat het zelfbewustzijn van de mens wel zijn eenzaamheid uitmaakt, maar dat die eenzaamheid gedeeld wordt door alle mensen."