Martha Graham - Robert Wilson - Martha Graham Dance Company

Martha Graham, titaan van de Amerikaanse 'modern dance', werd op 11 mei 1894 in Allegheny (Pennsylvania) geboren. In 1926 richtte zij de Martha Graham Dance Company op. Omwille van haar plaats in de geschiedenis van de dans - door zowel de oorspronkelijkheid en de rijkdom van haar oeuvre als door haar vernieuwende bewegingstechnieken - wordt zij vergeleken met Picasso en Stravinsky. Haar belang ligt in het feit dat zij, voor het eerst sinds het klassieke ballet zich in het zeventiende-eeuwse Frankrijk ontwikkelde, een samenhangend bewegingssysteem ontwierp. Zij maakte gebruik van een nieuwe vormentaal, waarmee zij uitdrukking gaf aan de emoties over en radicaal stelling nam tegen de dramatische gebeurtenissen van de twintigste eeuw. Onder invloed van de psycho-analyse werd de emotionele inhoud van haar werk steeds belangrijker en vormde vanaf het eind van de jaren dertig de menselijke psyche en de seksualiteit als drijvende kracht van het menselijk handelen het hoofdthema van haar choreografieën. Rond het midden van de jaren veertig zou Merce Cunningham, die zijn loopbaan begon als sterdanser bij Martha Graham, zich van haar losmaken en een heel eigen, nog radicalere weg binnen de dans inslaan. In het werk van Martha Graham staat de techniek altijd ten dienste van een hoger doel, namelijk "het in beeld brengen van het menselijke hart." Deze metafoor vormt dan ook de essentie van haar dans. De overtuiging dat innerlijke emotie door middel van fysieke beweging kan worden uitgedrukt, vormt de basis van haar hele oeuvre. Legendarisch werd haar 'Griekse' cyclus waarin zij de universele angsten en kwellingen tot uitdrukking bracht via een aantal mythologische vrouwenfiguren uit de klassieke oudheid, Clytaemnestra, Medea en Iocaste. De techniek die zij ontwikkelde, beantwoordde aan de noden van het psychologisch dansdrama, dat erg dicht aanleunde bij de voornamelijk uit Duitsland afkomstige expressionistische 'Ausdruckstanz'. Uitgangspunt was het gebruik van de grond als bron van bewegingsenergie. De praktijk van de oosterse dans die in de jaren twintig en dertig bijgebracht werd door Denishawn, bracht Martha Graham ertoe het belang van de ademhaling te onderkennen. Zij baseerde haar techniek op de notie van samentrekking en ontspanning ('contraction' en 'release') vanuit de buik, bron van het leven. Toen Martha Graham in 1991 op zevenennegentigjarige leeftijd overleed, had zij honderdeenentachtig balletten op haar actief, waarvan verscheidene tot de klassiekers van de Amerikaanse 'modern dance' behoren. Tot die mijlpalen behoort 'Sketches from Chronicle', een meesterwerk uit de jaren dertig, dat op het programma in deSingel staat. De oorspronkelijke choreografie, 'Chronicle' uit 1936, bestond uit drie delen: 'Spectre-1914', 'Steps in the Street' en 'Prelude to Action'. Door middel van foto's en filmopnamen werden zij gereconstrueerd en nu onder de titel 'Sketches from Chronicle' opnieuw op het repertoire en aan het collectieve geheugen toegevoegd. 'Sketches from Chronicle' is een danssuite waarin, tegen de achtergrond van de economische depressie en het uitbreken van de Spaanse Burgeroorlog, de dreigende oorlog en het oprukkend fascisme worden bezworen. Uitermate kenmerkend voor de esthetiek van de jaren dertig, schildert deze dans waarin de gedrapeerde jurken een essentieel onderdeel van de choreografie vormen, een hallucinant beeld van de ravage die de oorlog veroorzaakt. Men moet slechts één keer de elf oprukkende schimmenfiguren uit het deel 'Steps in the Street' gezien hebben - symbool van balling, ontbinding en destructie - om te begrijpen hoezeer de dans in staat is het onzegbare uit te drukken. Robert Wilson heeft meermaals operaproducties geregisseerd met werk van componisten waarin beweging een belangrijke rol speelde. Op 2 november 1995 ging zijn eerste 'echte' choreografie 'Snow on the Mesa' in première, een portret van Martha Graham volgens Robert Wilson en gedanst door haar eigen gezelschap. Een hommage van het monument Robert Wilson aan het monument Martha Graham en zo doordrongen van beider stijl dat het lijkt alsof deze twee 'monstres sacrés' gefusioneerd zijn tot één enkele kunstenaar. Zij hebben in artistiek opzicht een en ander met elkaar gemeen: zij zijn elk op hun domein uiterst vernieuwend tewerkgegaan, zij maken verhalende stukken aan de hand van abstracte vormen, en bovenal, voor beiden komt de beweging op de allereerste plaats. Vrijwel het hele oeuvre van Robert Wilson is door hem uiterst zorgvuldig gechoreografeerd, zodat bewegingen - van armen, benen, licht, geluid of decorstukken - steeds een centrale rol spelen. In de elf opeenvolgende scènes waaruit 'Snow on the Mesa' is opgebouwd, worden doorheen beeld en beweging de mythen en de cultuur opgeroepen, die in het leven en werk van Martha Graham zo'n centrale plaats innamen: die van de Indianen in de woestijn van het zuidwesten van Amerika. Evenwel niet Indiaanse percussie wordt zachtjes hoorbaar, maar Balinese gamelan: een sublieme, ontroerende, culturele symbiose doet zich hier voor, die er tegelijk een is tussen twee continenten én tussen de interessevelden van twee theatergrootheden.